Natuurpark Nieuwenhoven

Masterplan en de bouw van een nieuwe onthaalinfrastructuur voor Natuurpark Nieuwenhoven.

Natuurpark Nieuwenhoven (vroeger Provinciaal Domein Nieuwenhoven) is een openbaar parkbos van 161 ha en heeft een lange en boeiende geschiedenis. De verschillende soorten bos, het park, de graslanden, de waterpartijen, de boomgaarden en de omliggende akkers zijn restanten hiervan. Samen met het grootste en oudste bos in de regio Haspengouw maken ze van Natuurpark Nieuwenhoven een plek met een heel gevarieerde natuurbeleving.

Een masterplan met de natuur in de hoofdrol
Met het masterplan schrijven we een nieuw verhaal vanuit de overkoepelende visie om de natuur vooruit te helpen voor vandaag en de toekomst. Alle landschappelijke en architecturale ingrepen zijn gericht op het verbeteren van de natuurkwaliteit en het intensifiëren en verbijzonderen van de beleving ervan. We focussen op het vergroten van de biodiversiteit, het inrichten en beschermen van natuurlijke biotopen en de sensibilisering hiervan bij een breed publiek. Zowel de natuur als de natuurbeleving zal sterk verbeteren, waardoor het domein zich nog meer dan vandaag kan onderscheiden als buitenbestemming.
Langs de bomendreef komen bezoekers aan op het welkomstplein met het nieuwe onthaalgebouw. De natuurlijke visvijver, het bos, het waterlandschap en de bloementuin van de toekomst komen op deze plek samen. Het domein wordt duidelijk leesbaar met doorkijk naar verder weg gelegen delen zoals de nieuwe natuurlijk aangelegde speeltuin. Tegelijkertijd zorgen bankjes voor aangename plekjes in het groen om te vertoeven. Alle natuurbelevingen; die van het bos, de open ruimte, het water en waterlandschap worden in al hun karakteristieken verbijzonderd en versterkt. Ze tonen zich aan de bezoeker in hun optimale vorm. De biologische diversiteit wordt maximaal gestimuleerd door o.a. het omvormen van gazon tot meerjarige bloemenweiden, het aanleggen van een nieuwe bloementuin van de toekomst, het inzaaien van brede natuurvriendelijke oevers met inheems zaaigoed, de omvorming van de bestaande visvijver tot natuurvijver met flauw aflopende oevers en duizenden inheemse oeverplanten met amfibieënzones enz.
Water wordt opnieuw een belangrijke speler in het landschap en zichtbaar, hoorbaar en voelbaar op verschillende plaatsen. De Kelsbeek krijgt de ruimte om te meanderen aan het nieuwe onthaalgebouw, de educatieve vijver en de visvijver worden geïntegreerd met de garantie van een goede waterkwaliteit en de bestaande waterzuiveringsinstallatie die een update krijgt, wordt verplaatst in een nieuw aangelegd waterlandschap. Daarnaast wordt het domein volledig onthard en voorzien van paden in natuurlijk gebonden steenslag dat waterdoorlatend én rolstoelgankelijk is.

Een onthaalpaviljoen dat de natuur omarmt
Zorgdragen voor de natuur gaat hand in hand met duurzaamheid. Omdat de bestaande gebouwen op het domein niet meer voldoen aan de huidige normen en eisen van een toegankelijk onthaal, centraliseren we alle ont­haal-en werkingsfuncties in één nieuw onthaalpaviljoen waardoor de footprint van de mens op de natuur wordt gemi­nimaliseerd. Het paviljoen wordt als een paalwoning in het overstromingsgevoelige waterlandschap geplaatst met wegneembare schroefpalen die demontage en herbestemming mogelijk maken en het gebouw boven het maaiveld tillen waardoor de grond waterinfiltratie toelaat. Het is volledig cementloos gebouwd met gebruik van duurzame, natuurlijke materialen zoals hout, kalk en hennep. Het is circulair ontworpen, waardoor het in de toekomst makkelijk kan worden aangepast aan veranderende behoeften of zelfs kan worden gedemonteerd met minimale impact op het milieu. Bovendien functioneert het gebouw volledig zonder fossiele brandstoffen en maakt het maximaal gebruik van hernieuwbare energiebronnen, zoals zonnepanelen en aquathermie uit het vijverwater, wat de CO₂-uitstoot aanzienlijk verlaagt.
Het onthaalpaviljoen brengt bezoekers meteen dicht bij de natuur. Omringd door verschillende types landschappen is het de plek waar het waterlandschap, de vijvers, het bos en het nieuwe welkomstplein samenkomen met een visuele relatie tot de vernieuwde speelzone. Het zoekt aansluiting met het landschap en benadrukt door zijn ontwerp het belang van het behoud van de natuur. In plaats van de aandacht op zichzelf te vestigen, benadrukt het de schoonheid van het omliggende landschap.

Een natuurinclusief gebouw
Er werd heel bewust ingezet op natuurinclusiviteit en dit vanaf de ontwerpfase van het gebouw waardoor het mogelijk werd om natuurinclusieve ingrepen te integreren. Op het dak van het gebouw werd een ballastlaag van grint voorzien waarop mossen zich in de loop van de jaren kunnen hechten. In het dak werd een grote vleermuizenkast geïntegreerd, met een lengte van 13 meter en een breedte van 50 centimeter, georiënteerd op het zuidwesten. De kast is uitgevoerd met lamellen die doorkruipmogelijkheden bieden en zo de opstijgende warmte onder het hellende dak optimaal benutten. Dit resulteert in een gelaagd thermisch microklimaat met verschillende temperatuurgradiënten waar de vleermuizen zich kunnen nestelen en in voortbewegen. Deze kast loopt door van de gevel aan de vijverkant, over de nokbalk tot aan de gevel aan de boskant met aanvliegroutes enerzijds langs het bos en anderzijds langs de vijver, waardoor vleermuizen een grote variatie aan voedsel kunnen vinden. Al zeker acht verschillende vleermuissoorten werden hier jagend waargenomen.
Voor vogels werden soortspecifieke kasten ontworpen die zowel ingebouwd en geïntegreerd zijn in het nieuwe gebouw als toegevoegd in opbouw aan de bestaande gerestaureerde gebouwen. Onder de dakoversteek worden verschillende nestkasten voor gebouwbewonende vogels geïntegreerd die meegaan met de materiaalkeuze en architectuur van het gebouw. Zo zullen er spreeuwenkasten, mezenkasten en halfholenbroederkasten voor soorten zoals grauwe vliegenvangers, gekraagde en zwarte roodstaarten, roodborstjes en winterkoninkjes ophangen. Onder de vlonder vlakbij de Kelsbeek vindt de grote gele kwikstaart zijn favoriete nestplek.
Ook aan insecten werd gedacht en dit vanaf de ontwerpfase van het paviljoen. Rondom de dakvensters werden insectenschouwen geïntegreerd bestaande uit modules die afhaakbaar zijn zodat de vulling eenvoudig kan worden aangepast aan de gewenste insectensoort. De modules hebben een diepte van 20 cm en zijn minimum 15 cm diep opgevuld met bijvoorbeeld riet, leem en stammetjes met geboorde gaatjes. O.a. solitaire bijen vinden hier hun plek. Afhankelijk van de soort kiezen ze verschillende nestplekken: holle stengels, gangen van houtkevers, zelfgegraven holletjes in zonnige, open stukken grond, leem of zand. Door de vulling van de modules van de insectenschouwen hierop aan te passen creëren we nieuwe huisvestingskansen voor deze bijen.

In dit centraal gelegen bezoekersonthaal kunnen be­zoekers informatie vinden over de natuur, het domein en haar geschiedenis. Multifunctionele ruimtes kun­nen gebruikt worden door scholen om te leren over en in de natuur of door lokale verenigingen voor allerlei bijeenkomsten of activiteiten. De kantoren zijn ondergebracht in de rustigere vleugel, terwijl de openbare sanitaire voorzieningen met toegankelijkheidslabel A++ zich bevinden aan de overdekte ontvangstzone.

De bestaande boswachterswoning wordt ruimtelijk opengewerkt en ingericht als een bijenhal voor de lokale imkerwerking met een overdekte picknickplek die uitkijkt op de bloementuin.

• opdrachtgever Provincie Limburg
• locatie Sint-Truiden
• datum 2023 - heden
• status opgeleverd
• ism Dethier (design&build), Burolandschap (landschap)
• aanneming Dethier
• studiebureau Sweco
• nominaties & prijzen Publica Award 2025 category Climate Responsability
• team NU Jarno Verlinde, Konstantijn Verbrugge, Olivier Van Calster, Armand Eeckels